Botimet Shqiptare

Pablo NERUDA 

Pёr zemrën time mjafton gjoksi yt,

Pёr lirinё tёnde mjaftojnё krahёt e mi.

Nga goja ime do tё arrijë gjer nё qiell,

Ajo qё ishte e fjetur mbi shpirtin tёnd.

Tek ti ёshtё iluzioni i çdo dite.

Bije si vesa mbi kurora lulesh.

Gёrmon horizontin me mungesën tёnde.

Pёrjetёsisht nё ikje si dallga.

Kam thёnё se këndoje nё erё

Si pishat dhe si direkё anijesh.

Si ata je e lartё dhe e heshtur.

Dhe trishtohesh befas, si njё udhëtim.

Mikёpritёse si njё rrugё e vjetёr.

Tё popullojnë jehona dhe zёra nostalgjikё.

U zgjova dhe ndonjëherё emigrojnë dhe ikin

Zogj qё flinin nё shpirtin tёnd. 

Përktheu Faslli Haliti

KARLOS FUENTES

Xhelozia vret dashurinë, por jo dëshirën. Ky është ndëshkimi i vërtetë i pasionit të tradhëtuar. Urren gruan që prishi paktin e dashurisë, por vazhdon ta dëshirosh, sepse tradhtia e saj qe prova e vetë pasionit të saj. Xhelozia tregon se një lidhje dashurie nuk mbaron me mospërfillje. E dashura që na braktis duhet të ketë zgjuarsinë për të na fyer, poshtëruar dhe sulmuar egërsisht që të mos e harrojmë e të tërhiqemi me durim, që të vazhdojmë ta lakmojmë në emrin zvetënues të atij vullneti erotik që është xhelozia.

Norman Miler thotë se xhelozia është galeria e portreteve ku xhelozi është administratori i vetë muzeut. Unë vlerësoj se xhelozia është si një jetë brenda jetës tonë. Mund të marrim avionin e të kthehemi në qytetin tonë apo në një qytet të huaj, mund të thërrasim miqtë e, ndonjëherë, të falim armiqtë, po tërë kohën, jemi duke jetuar tjetër jetë, që, megjithëse brenda nesh, me ligjet e veta, është e veçantë. Ajo jetë brenda nesh është xhelozia e cila manifestohet fizikisht dhe, siç thotë një shprehje meksikane, na i bie zorrët në fyt. Një valë e tërbuar, e hidhur si shafran, që egërsohet, ngrihet e ulet nga zemra tek zorrët dhe nga zorrët tek seksi i paralizuar; një seks, tashmë, i pavlefshëm, i kthyer në invalid lufte. I shkreti organ, të vjen t’i varësh një medalje! E më vonë, një kurorë funebre. Por, kjo valë xhelozie nuk gëzon asgjë, dhe, për shumë kohë, nuk ndalet në asnjë pjesë të trupit. E përshkon trupin si një lëng i helmët dhe objektivi i tij nuk është ta shkatërrojë, por ta mbërthejë e ta shtypë, në mënyrë që një pjesë e atyre lëngjeve të ngjiten deri në kokë, të mbërthehen, ashtu të gjelbëra e të forta si luspa gjarpri, në gjuhën tonë, në shpirtin tonë, në vështrimin tonë.

Xhelozia na bën të ndihemi të përzënë nga jeta, sikur të na kishte vdekur një qenie e dashur. Veçse dhimbjen për një vdekje mund ta shfaqim. Përkundrazi, dhimbja që shkakton xhelozia duhet konsideruar e zezë dhe e helmët, ndryshe nuk evitohet dhimbja dhe grotesku i saj. Një xhelozi e ekspozuar i bën të tjerët të qeshin me ne. Është si të kthehesh në mituri, në atë moshë fatkeqe ku gjithçka që bëjmë publikisht - të ecurit, të folurir, të shikuarit - mund të jetë objekt gazi për tjetrin. Mituria dhe xhelozia na ndajnë nga jeta, na pengojnë ta jetojmë atë.

Përktheu nga spanjishtja:

Bajram Karabolli

KARLOS FUENTES

Linda Hoxha

Linda Hoxha

Ti aty do jesh sa herë të të dua

Vetëm di që do qaj jo me lot por me gjak

Ngaqë ndoshta s’do kujtohesh më për mua 

Kështu sa herë do trokas në kujtesë

Unë portën do e hap ti je banor i saj

Edhe do shoh sesi shpirti po më vdes

Nga dhimbja pa emër që s’do mund ta mbaj 

Do të harrohemi ashtu papritur

Do të ndjejmë krejt pa e kuptuar

Do shihemi edhe sytë fare pa i ngritur

Dhe rrugën do kalojmë ashtu duke shpejtuar 

Do flasim edhe sytë fare pa i ngritur

Dhe pa përshëndetje do largohemi pastaj

Në mendje do na vijë ajo natë parreshtur

Dhe prapa do kthehemi vetëm për hir të saj 

Edgar Allen Poe

E vlerësoja me një ndjenjë ngrohtësisht të thellë dhe tepër të veçantë, miken time Morella. I gjendur rastësisht në shoqërinë ku ajo përkiste shumë vjet të shkuara, që në takimin e parë, ndjeva shpirtin të më digjej nga njëlloj flake që nuk e kisha njohur kurrë më parë; por nuk ishin flakë Erosi ato dhe më torturonte brenda meje mendimi që unë në një mënyrë apo në një tjetër duhet të përcaktoja kuptimin e tyre të zakonshëm apo të kthjelloja zjarrin e vagullt që ato më sillnin. Ne u takuam dhe fati na çoi të dyve drejt altarit, por unë kurrë ndonjëherë nuk i fola për pasion dhe as për dashuri. Ajo gjithsesi, u largua nga shoqëria e saj dhe qoftë edhe ky përkushtimi i saj për të qëndruar vetëm për vetëm me mua, më mbushte me lumturi. Ishte lumturi ta mendoje; një lumturi deri në ëndërrim.

Njohuritë e Morellës mbi botën, ishin tepër të thella. Sipas gjithë dijeve të mija, talenti i saj i kalonte kufijtë e normales dhe mëndja e saj kishte një fuqi tepër të madhe. E ndjeja ketë dhe në shumë gjëra, bëhesha nxënësi i saj. Shpejt mora vesh që ndoshta për shkak të edukimit të saj në Presburg, ajo kishte njohur përpara meje një numër të madh të atyre shkrimeve mistike të cilat zakonisht janë konsideruar vetëm mbeturina të letërsisë së hershme gjermane. Ato, për ca arsye që unë nuk mund ti imagjinoja, ishin të preferuarat e saj - dhe me kalimin e kohës ato u bënë po ashtu edhe për mua,- dhe studimi i vazhdueshëm i tyre duhet ti atribuohet ndikimit të thjeshtë por të efektshëm, të forcës së zakonit dhe shëmbëlltyrës.

Nëse nuk gabohem, arsyeja ime, kishte shumë pak të bënte me të gjithë ketë. Bindjet e mija,- me sa mbaj mënd unë,- asnjëherë nuk ishin bazuar mbi gjëra ideale, dhe as që kishin pasur ndonjë pigment misticizmi ,i cili u lexua më vonë, vetëm në qofsha i gabuar në atë çka besoja apo në atë çka mendoja atëherë. I bindur për ketë, unë e braktisa thellësisht pa kushte veten në duart e gruas time, dhe u futa me një zemër të dëlirë në labirintet e studimeve të saj. Dhe pastaj- pastaj, ndërsa derdhesha përmbi faqet e ndaluara, ndjeja një shpirt të ndaluar që ndizej brenda meje - Morella vinte atëherë dorën e saj të ftohtë mbi timen, dhe ndriçonte me një zë të fikur - nga hiri i një filozofie të vdekur - disa fjalë të veçanta, kuptimi i çuditshëm i të cilave i bënte të flakëronin përmbi kujtesën time. Pastaj, për orë të tëra, qëndroja si i humbur përkrah saj, dhe vegjetoja nën tingujt jetësorë të muzikalitetit të zërit të saj, derisa në vazhdimësi melodia e tij fillonte ndërthurej me nota tmerri, dhe një hije gradualisht zbriste mbi shpirtin tim, e unë zbehesha e zbehesha, dhe fërgëlloja brenda meje nën këto tinguj kaq jotokësorë. Pastaj, tingujt jetësorë në zërin e saj, shuheshin papritur nën dridhjet e tmerrit, dhe gjëja më e bukur kthehej në atë më të neveritshmen, ashtu si Hinnon kthehet në Ge-Henna.

Është e panevojshme të theksoj karakterin e saktë të këtyre analizave të cilat, -në fakt ishin shumë më voluminoze nga ç’kam treguar unë - përbënin, për një kohë të gjatë, pothuajse të vetmin bashkëbisedim mes meje dhe Morellës. Të mësuara në atë që emërtohet moral teologjik ato do dukeshin lehtësisht te përtypshme për mendjen, por nëse do ishe i pamësuar me të, sido që ta ktheje, të gjitha pikat e diskutimit, do të dukeshin shumë pak të kuptueshme.

Panteizmi i egër i Fichte; Paliggenedia e modifikuar e Pitagorianëve; dhe mbi të gjitha, doktrina e Identitetit e inkurajuar me forcë nga Shchelling, ishin kryesisht pikat e diskutimit që i referoheshin gjësë më të bukur të Morellës imagjinative. Këtë identitet i cili është emërtuar personal, Z. Locke, - më duket, - e përkufizon si diçka që konsiston në gjykimin e shëndoshë të qenies njerëzore. Dhe përderisa me njeri ne nënkuptojmë një thelb inteligjent që arsyeton, dhe përderisa ekziston një ndërgjegje që shoqëron mendimin, është pikërisht kjo që na bën të jemi ajo që ne e quajmë vetja jonë, dhe në të njëjtën kohë na dallon ne nga format e tjera të qenieve që mendojnë, dhe na jep identitetin personal. Por principi i të qenit i veçantë, nocioni i këtij identiteti që pas vdekjes është ose nuk është i humbur përgjithnjë, përbënte për mua në atë kohë, objektin e një interesi tepër të fortë; tashmë jo dhe aq për natyrën përpëlitëse dhe ngacmuese të pasojave të tij, se sa për nga mënyra e spikatur dhe emocionale me të cilën Morella e përmendte atë.

Por ja erdhi një kohë kur misteri i gruas sime më përfshiu të tërin si të ishte një formulë magjike. Unë fillova të mos i duroja dot më prekjet e gishtërinjve të saj të hollë e të zbehtë, as tonin e ulët dhe muzikalitetin e të folurës, dhe as shkëlqimin e syve të saj melankolikë. Dhe ajo i dinte të gjitha këto, dhe asnjë kundërshtim nuk shprehte; dukej sikur dobësia dhe budallallëku im ishin gjëra të pritshme dhe të njohura që më parë nga ajo dhe duke buzëqeshur e quante të gjithë këtë thjesht fat. Ajo dukej gjithashtu e vetëdijshme për shkakun, - për mua krejt të panjohur-, të tjetërsimit gradual të vëmendjes sime; por asnjëherë nuk dha ndonjë arsye për këtë apo për natyrën e asaj që po ndodhte. Nga ana tjetër ishte ajo grua e cila tretej ditë pas dite. Në momentet kur e kuqja e faqeve të saj thellohej dhe venat në ballë i bëheshin gjithnjë e më blu; përnjëherë qenia ime shkrihej në keqardhje dhe kur pas atij momenti kapja vështrimin e syve të saj të menduar, shpirti më dhimbte dhe më trazohej, me trazimin e atij që hedh vështrimin poshtë në humnera të pamata.

Mund të them vallë që në ato momente unë dëshiroja thellësisht me një dëshire të zellshme dhe gërryese momentin e mbarimit të Morellës? Po, e dëshiroja; por shpirti i brishtë, rezistonte dhe i ngjitej mureve prej balte të godinës së tij, për ditë, javë dhe muaj të pafund të lodhshëm, derisa nervat e mija të torturuara arrinin të sundonin mbi logjikën time, zemërimi rritej brenda meje, për shkak të vonesës, dhe me zemrën e një shpirti të keq , mallkoja ditët , orët dhe momentet e hidhura që dukeshin sikur zgjateshin dhe zgjateshin pa fund, ndërkohë që jeta e saj delikate shuhej, si hijet që vdesin në fund të ditës.

Por një mëngjes vjeshtë, kur erërat akoma flinin në shtretërit e tyre qiellore, Morella më thirri të qëndroja pranë saj. Një mjegull e dendur e mbështillte tokën, një shkëlqim i ngrohtë shtrihej mbi ujërat dhe një ylber që nga kupa qiellore i dorëzohej gjetheve të dendura të vjeshtës në pyll.

“Është dita e ditëve,” me tha, ndërsa unë i afrohesha; “një ditë e të gjitha ditëve, të jetës apo të vdekjes qofshin. Është një ditë e këndëshme për bijtë e tokës dhe jetës – ah, por po aq e këndshme për bijat e qiellit dhe vdekjes!”

Unë e putha në ballë dhe ajo vazhdoi:

“Unë po vdes, por akoma do rroj.”

“Morella!”

“Ditë që ti të me kesh dashur, nuk ka pasur,—por atë që ke neveritur gjatë jetës tënde, në vdekje ke për ta adhuruar.”

“Morella!”

“Ja po ta them përsëri që jam duke vdekur. Por brenda meje pengu i dashurisë time është ngjizur - oh sa e vogël! - dhe ajo ndjen për mua, Morrella. Dhe kur shpirti im të niset fëmija do jetojë – fëmija yt dhe i imi, i Morellës. Por ditët e tua do jenë ditët e dhimbjes- Një dhimbje më e gjata ndër ndjenjat siç është qiparisi më i forti ndër drurët. Për ty orët e lumturisë kanë mbaruar dhe gëzimi nuk këputet dy herë në jetë, ashtu si trëndafilat e tempujve në Paestum që mblidhen dy herë në vit. Kjo nuk do zgjasë dhe pastaj, ti nuk do luash më Tenianin por duke lënë mënjanë manjolat dhe hardhitë, ti do mbështjellësh qefinin në kokë, siç bëjnë myslimanët në Mekë.

“Morella!” klitha, “Morella! Si mund të parathuash të tilla gjëra?” Por ajo ktheu kokën mënjanë mbi jastëk dhe një dridhje e lehtë i kaloi nëpër gjymtyrë, dhe kështu ajo vdiq dhe zëri i saj nuk u dëgjua më.

Por ashtu siç e parashikoi,- fëmija që ajo lindi gjatë vdekjes, dhe që nuk mori frymë deri në momentin që e ëma e saj pushoi së marri frymë, - fëmija i saj, një vajzë, erdhi në jetë. Ajo u rrit në mënyrë të çuditshme në trup dhe intelekt; ishte ngjashmëria perfekte e asaj që kishte ikur, dhe unë e desha atë me dashurinë më të ethshme që do kisha besuar ndonjëherë që do mund ta ndjeja për ndonjë qenie të kësaj toke.

Por atje tej, shumë larg, qielli i kësaj dashurie të pastër, errësohej, dhe melankolia e thellë, tmerri, dhe dhimbja e mundimshme rrëshqitnin si një re në qiellin e saj. Siç thashë, fëmija u rrit e çuditshme në trup dhe në mëndje. Me gjithë mënd e pabesueshme ishte rritja e shpejtë e përmasave të saj trupore, por me të tmerrshme - oh sa të tmerrshme - ishin mendimet e trazuara që shembeshin mbi mua ndërsa shikoja zhvillimin e gjendjes së saj mendore. E si mund të ishte ndryshe, kur unë çdo ditë zbuloja në konceptet e fëmijës, fuqinë e mendjes së një të rriture dhe aftësitë e gruas? Kur mësimet e përvojës më servireshin nga buzët e njoma të fëmijës?... dhe kur urtësia ose pasioni i pjekurisë që unë e gjeja në çdo moment shkrepte nga sytë e saj të plotë e kureshtarë? Kur, - le të themi, - të gjitha këto spikasnin përpara ndjesive të mija të lemerisura, kur nuk mundesha më ta fshihja të gjithë këtë prej shpirtit tim, por as ta flakja tej perceptimeve të mia që dridheshin nga frika e pranimit të atij realiteti, duhej vallë të hamendësoja në këtë dyshim, të një natyre të frikshme dhe ngacmuese, që më pushtonte ngadalë shpirtin tim, apo ti lija mendimet e mija të përballeshin të tmerruara me përrallat e egra dhe teoritë tronditëse të Morellës së pavarrosur? Unë e rrëmbeva prej vëmendjes së kësaj bote atë qenie të cilën fati ma kishte dhënë për ta adhuruar dhe mes izolimit të ethshëm në shtëpinë time, vështroja me një agoni mbytëse mbi çdo gjë që i përkiste kësaj krijese që aq shumë e doja.

Dhe siç rrokulliseshin vitet, unë vështroja ngultazi ditë pas dite fytyrën e saj të shenjtë, të butë dhe shprehëse, si dhe derdhjen mbi të të formave të pjekurisë dhe ditë pas dite unë zbuloja pika të reja të ngjashmërisë se fëmijës me nënën e saj, melankolinë dhe vdekjen. Orë pas ore, rritej dendësia e këtyre hijeve të ngjashmërisë dhe ato bëheshin më të plota, më të qarta, më turbulluese dhe tmerrësisht neveritëse në mënyrën e tyre. Që buzëqeshja e saj ishte krejtësisht si e nënës se saj, kjo nuk ishte gjë dhe kaq e papranueshme; por pastaj unë dridhesha nga ngjashmëria kaq perfekte, që sytë e saj kishin me të Morellës, por mund ta duroja edhe ketë; por më pas ato dy sytë shpesh më shikonin thellë brenda thellësisë së shpirtit tim me domethënien vazhdimisht trullosëse si të Morellës dhe me të njëjtin mendim trullosës. Në konturet e ballit të lartë dhe në valëzimet e flokëve të mëndafshtë, edhe në gishtërinjtë e hollë e të zbehtë që varrosnin vetveten, edhe në tonet e dëshpëruara të muzikalitetit të të folurës së saj, dhe mbi të gjitha - oh mbi të gjitha këto - në frazat dhe shprehjet e të vdekurve në buzët e asaj të gjallës që kaq shumë e doja, gjeta ushqim për mendimet dhe tmerrin që harxhohej për një krimb që nuk donte të vdiste.

Megjithëse kishin kaluar dhjetë vjet nga jeta e saj, vajza ime kishte mbetur e paemër mbi tokë. “Fëmija im” dhe “dashuria ime” ishin përkëdheljet zakonisht të projektuara nga dashuria e një babai dhe fshehja e rreptë e ditëve të saj i bënë të panevojshme të gjitha ndërhyrjet e tjera. Emri i Morellës vdiq së bashku me të në vdekjen e saj. Nuk i kisha folur kurrë vajzës për nënën e saj, e kisha të pamundur ta bëja këtë. Në të vërtetë, gjatë periudhës së shkurtër të ekzistencës së saj, kjo mungesë nuk kishte bere ndonjë përshtypje në botën e jashtme, e ruajtur aq sa mund të ishte e lejuar nga kufijtë e ngushtë të vetmisë së saj. Siç kalonte koha, ceremonia e pagëzimit filloi të më trokiste në mendjen time të dobësuar dhe çoroditur, si një çlirim i mundshëm nga tmerri i asaj që ishte shkruar të ndodhte. Por në enën e pagëzimit, unë hezitova të thosha emrin e saj. Shumë emra të urtë dhe të bukur të kohëve të vjetra dhe moderne, nga vendlindja ime apo vende të tjera, vinin deri në buzë të buzëve të mija, emra shumë të përshtatshëm të butë, të lumtur, dhe të mirë. Po çfarë ishte ajo që më nxiti mua atëherë të shqetësoja kujtimin e të vdekurës së varrosur? Cili demon më urdhëroi që të gërmëzoja atë tingull, pikërisht atë i cili sa herë që rithirrej ishte mësuar ta bënte gjakun e purpurt të rridhte në rrëkera prej tempujve të zemrës? Cili shpirt i keq foli që prej rrënjëve të shpirtit tim, kur përmes atyre shtigjeve të errëta, dhe në qetësinë e natës, unë pëshpërita në veshët e pagëzorit, rrokjet - Morella? E çfarë tjetër përveç se një shpirt i keq e tronditi ashtu të ardhmen e fëmijës tim, dhe e spërkati me spektrin e vdekjes, dhe sapo tingujt e lehtë u dëgjuan, ajo ktheu sytë e saj të qelqtë nga toka për në qiell, dhe duke rënë në gjunjë në rrasën e zezë të kubesë sonë stërgjyshore, u përgjigj: «Jam këtu  »

Dallueshëm, ftohtësisht, qetësisht dallueshëm, i lëshoi këto pak tinguj të thjeshtë në veshët e mi te cilat në të njëjtin moment si plumb i shkrirë u rrokullisën duke fërshëllyer edhe në trurin tim. Vite - shumë vite - kaluan, por kurrë nuk u shua tek mua kujtimi i asaj epoke. Jo se unë vërtetë i lashë mënjanë manjolat dhe hardhitë - por hija e bredhit dhe qiparisit më ndoqi nga pas ditë e natë. Kurrë nuk i numërova më kohën dhe vendet, yjet e fatit tim u shuan në qiell, errësira mbuloi tokën dhe kur figurat e saj më kaluan pranë si hije që rrëshqasin, në mes atyre të gjithave unë dallova Morellën. Erërat e kupës qiellore frymuan të vetmin tingull të njëjtë në veshët e mi, llokoçitja e dallgëve mbi det mërmëriti përgjithmonë - Morella. Por ajo vdiq; me duart e mija unë e varrosa në varrin e saj dhe qesha me një të qeshur të zgjatur, të hidhur sepse nuk gjeta asnjë shenjë nga çfarë kisha varrosur më parë, në gropën ku unë kalla trupin e të dytës. -Morrella.

Përkthyer nga Merita Paparisto

VEDAT KOKONA  

VEDAT KOKONA

Dikush, të cilit i pëlqen më tepër të zbresë nga sferat stratosferike të meditacioneve dhe të hidhet në lëmën metafizik më pyeti se ç’ish fuqija e fjalës.Nuk dinja nga t’ia mbanja. Kjo pyetje më bëri të mendoj thellë. S’e kisha dëgjuar ndonjë herë. Fuqija e fjalës! Fuqi ka era që fryn me tërbim e rrëzon pemë madhështore, fuqi ka vala e egër që ngrihet nga deti i turbulluar dhe mbyt anije; fuqi ka mëndja që krijon, dora që gdhend ose shkruan, po fjala ç’fuqi mund të ketë? Do të ketë edhe ajo një fuqi të madhe mbasi mendimet që kemi i vëmë në dukje me anën e saj. Fjala ësht pra kanalizimi i mendimeve. Themi a shkruajnë, shumë herë, atë që mendojmë. Fjala ësht lundra valavitëse që vozit në oqeanin t’onë. Po a ngjet vallë një gjë e tillë?A nuk themi, a nuk shkruajmë shumë herë, të kundërtën e tyreve që mendojmë?A nuk fshehim, sa e sa herë, mendimet me maskën e hipokrizis dhe të gënjeshtrës? A nuk e bëjmë të bardhën, të zezë, a nuk i themi dikujt se e duam dhe e respektojmë kur nga fundi i zëmrës na buron një përua mallkimi dhe zëmërimi?A nuk na takon të qeshim e të kuvëndojmë përpara një njeriu të cilin e urrejmë?Dashnorët e rinj, sapo zënë të lëkunden nga valët e dashuris, zënë e u thonë një mijë fjalë njëri tjetrit. Janë të sinqertë dhe fjalët u dalin nga zemra duke sjellë me vehte afshin e ëmbël në të cilin kanë lindur. Më vonë, pasi u vjen dita dhe futen edhe ata në vallen e martesës, ata i flasin përsëri njëri tjetrit si më parë, por vallë sa të vërteta ka midis atyre fjalëvet që nuk burojnë më nga zëmra? Burri kur s’del ndonjë pas darke nga shtëpija i thotë së shoqes që i pëlqen shumë të rijë me të pranë zjarrit, kurse në të vërtetë, ay do të kënaqej sikur të ishte pranë shokëve duke bërë një lojë të vogël.Gruaja, në qoft e mënçur, s’do t’a besojë. Por e vërteta ësht se ajo me gjith që s’ësht e sigurtë nga ndjenjat e të shoqit prap se prap mundohet t’a ndryshojë mendimin e saj, dhe t’a puthitë realitetin në rethin e ëndrës së vet. Fuqija e fjalës së burrit ndihmon shumë në një bashkëpunim të tillë. Burri, që ësht i shtrënguar pak nga jeta, nuk do t’i bëjë kapricet e së shoqes: t’i blejë kapellë a çantë dore, këpucë, nonjë copë të bukur fustani.Një mbrëmje gruaja e shëkon me një buzëqeshje të lehtë. I thotë një fjalë; vetëm një fjalë të vogël. Por sa fuqi që ka ajo fjalë! Të nesërmen fustani ose kapella do të blihet dhe kaprici i gruas do të vejë në vënd.Në shtetet e turmave, një ditë, do të flasë, prijsi. Të gjithë presin me ethe.Prijsi flet. Zëmrat e tyre rrahin po në një gjatësi valash. Fuqija e fjalës ësht madhështore. I ngrë të gjithë në sferat e një ëndre. Një oqean i thellë buçet në zëmrat e tyre. Një oqean që sa vete ngrihet e gjëmon edhe më tepër.Dhe unë shkruaj kur fjalët m’a mbushin shpirtin e më ngrënë disa tallaze që mundohen të vinë deri tek ju e t’u a sjellin fuqin e fjalës s’ime.

Nikita Hrushovi, Enver dhe Nexhmije Hoxha gjatë vizitës në Butrint, në vitin 1959

(Marrë nga albumi “Butrinti i përjetshëm”)

Një peizazh i denjë për aventurat homerike, një vend ku, sipas Virgjilit, u ndal heroi trojan, Enea, para se të themelonte Romën, një mrekulli në Mesdhe, renditur në listën e pasurive botërore.“Shumë e dinë se Butrinti është kryeqyteti i Shqipërisë”. Kështu të thotë Richard Hodges, drejtori shkencor i fondacionit “Butrinti”, i cili dje promovoi në Tiranë libër-albumin “Butrinti i përjetshëm”. Një botim luksoz i shtëpisë botuese “Toena”, i pajisur me fotografi e harta të vjetra e të reja. Si arkeolog dhe studiues, Hodges u ka hyrë me themeli studimeve mbi këtë qytet që daton të jetë banuar së paku që prej shek. VIII para Krishtit. Gjithçka nis në zanafillë, në atë të shkuarën e largët, ku e vërteta historike plekset me legjendën, për të vijuar hap pas hapi deri në ditët tona. Libri është i ndarë në disa kapituj. Fillon me “Në gjurmët e Eneas”, për të vijuar me “Një histori mesdhetare”, “Butrinti, Korfuzi dhe miti trojan”, “Trashëgimia e Cezarit”, “Butrinti bizantin dhe despotik”, “Insula Botentro: mbrojtësi i Korfuzit dhe syri i tij i djathtë”, “Rrjetë e ngatërruar: arkeologji, politikë dhe rigjallërim ekonomik”, “Qendra arkeologjike në pellgun e Sarandës”. Më poshtë Hodges sqaron përse është ndalur në Butrint, cilat janë sfidat me të cilat po përballen Butrinti dhe arkeologjia shqiptare në përgjithësi.

Butrinti

Richard Hodges

Tashmë, për herë të parë Leonardo Benevolo është shfaqur edhe në vitrinat shqiptare të librit. “Hyrje në arkitekturë” dhe “Origjinat e urbanistikës moderne”, e vë për herë të parë në dispozicion të lexuesve shqiptarë Benevolon. Jo rastësisht, nëse do t’i referoheshim së paku librit “Hyrje në arkitekturë” (por, jo vetëm), janë bërë njëzet botime vetëm në Itali dhe një numër i konsiderueshëm botimesh në gjuhë të tjera të Europës. Kurse autori ka pasur rastin të marrë vlerësimin për këndvështrimin e tij, që mbetet gjithaq aktual sa në 1960-ën e largët, që përkon me fillimin e hedhjes së ideve të tij revolucionare.

“Archistar-ët nuk bëjnë arkitekturë, por reklamë”. Kështu do të shprehej Leonardo Benevolo për ata që konsiderohen sot si “yjet e arkitekturës”, duke ngjallur polemikë, duke e bërë si gjithnjë ka ndodhur me të, debatin të lëvizë. Cilido shikues, në të vërtetë, do të befasohej para projekteve të dizajneres me famë botërore, Zaha Hadit. (shqiptarët kanë dëgjuar për të kur u fol për konkursin e xhamisë në Tiranë), kurse Leonardo Benevolo nuk është krejt dakord me veprën e saj. Edhe një herë shkakton “furtunë”, duke deklaruar se ajo që bën irakiania është vepra e një artisti në kuptimin në tradicional të fjalës, por jo e një arkitekti. Sipas Benevolos, ajo realizon “skulptura që kanë tregun e tyre, por mbulojnë një pjesë pafundësisht pak të rëndësishme të jetës së njerëzve”. Por, a është kështu? Profesionistët e fushës i dinë mirë vështirësinë e realizimit të veprave të Zaha Hadit, vlerën e jashtëzakonshme financiare që kërkojnë realizimet e saj, përpjekjet e stërmundimshme (kokëçarjet e konstruktorëve) jo vetëm të zbatimit, që kanë të bëjnë me mbajtjen në këmbë të strukturave apo me mirëmbajtjen... E megjithatë, Zaha Hadit po bën epokë, kurse Benevolo ka dyshimet e veta. Debati është hapur kësisoj...

* * *

Sakaq, mbetet e padyshimtë lartësia e figurës së Benevolos, një revolucionar i kohësh se vet, i konsoliduar prej më se gjysmë shekulli, një prej emrave më të spikatur në historinë dhe teorinë e arkitekturës dhe urbanistikës, i cili me intuitën e tij gjeniale, në mes të shekullit të shkuar ndezi për së pari dritën me të cilën duhej parë arkitektura dhe urbanistika; gjeti këndvështrimin e duhur nëpërmjet të cilit duhet gjykuar e djeshmja e këtyre fushave, historia pra, për të interpretuar mbi këtë bazë të sotmen, e mandej për të zhvilluar të ardhmen. E njëjta figurë e padiskutueshme polemizon veprat e atyre që sot quhen “arkistar”, duke analizuar se, “veprimtaria e tyre ndikon më shumë tregun e ideve dhe të modës, ashtu si publiciteti hedh në treg prirjet ideologjike zotëruese. Në këtë kalim, - këmbëngul Benevolo, - harrohet krejtësisht leksioni i Korbyziesë, që ka të bëjë me arkitekturën si shërbim ndaj njeriut për të gjithë jetën e përditshme dhe jo vetëm për momentin e rekreacionit”. Ajo që kërkon të thotë Benevolo, është se arkitektura e shekullit tonë po shkon gjithnjë e më shumë drejt krijimit pastërtisht artistik, duke humbur sensin e përditshmërisë, të përdorimit dhe të kontekstit. Për Benevolon, “arkistar”-ët e sotëm kanë harruar të reflektojnë. Por njëkohësisht, vepra e Zaha Hadid, Massimiliano Fuksas e të tjerëve si këta, padyshim që magjeps publikun, që nuk mund të shpërfillë ato së paku si vepra arti të jashtëzakonshme... Debati ia vlen të ndiqet...

* * *

Debati që prodhon zhvillimin, shpesh e ka emrin Benevolo: I njëjti kundërshtar i ‘arkistar’-ëve të sotëm, këtu e gjysmë shekulli të shkuar i dha shtysë fillesës së debatit më të rëndësishëm në arkitekturë. Ishte viti 1960, kur ai botoi atë që ai e quan “libërthi im i parë”, ku u pranua pakundërshtueshëm lidhja mes historisë dhe projektimit. E prej asaj kohe u bë i detyrueshëm një rishikim rrënjësor i traditës. Për këtë e për gjithçka erdhi më pas, që prej asaj kohe Benevolo u shndërrua në një nga figurat e rëndësishme të arkitekturës dhe urbanistikës... Jo pak prej studentëve të tij të dikurshëm janë emrat e njohur të arkitekturës sot, edhe pse shpesh herë pedagogu nuk bie dakord me ish-studentët. E megjithatë, pedagogu është ai, Leonardo Benevolo.

* * *

Tashmë, për herë të parë Leonardo Benevolo është shfaqur edhe në vitrinat shqiptare të librit. “Hyrje në arkitekturë” dhe “Origjinat e urbanistikës moderne”, e vë për herë të parë në dispozicion të lexuesve shqiptarë Benevolon. Jo rastësisht, nëse do t’i referoheshim së paku librit “Hyrje në arkitekturë” (por, jo vetëm), janë bërë njëzet botime vetëm në Itali dhe një numër i konsiderueshëm botimesh në gjuhë të tjera të Europës. Kurse autori ka pasur rastin të marrë vlerësimin për këndvështrimin e tij, që mbetet gjithaq aktual sa në 1960-ën e largët, që përkon me fillimin e hedhjes së ideve të tij revolucionare.

Ajo që vlen, veç të tjerash, në librat e Benevolos që sapo kanë mbërritur në shqip, është përfshirja e interesit të të gjithëve. Që do të thotë, jo thjesht me profesionistët e fushës kërkon të komunikojë ai. Lexues të librave të tij mund të bëhen (ashtu siç janë bërë sakaq në gjuhën italiane apo gjuhë të tjera), të gjithë njerëzit të cilët pashmangshmërisht janë pjesë e arkitekturës, ndryshe e thënë, pjesë e ndryshimeve të bëra mbi sipërfaqen e tokës me qëllim rregullimin e mjedisit. Të gjithë janë lexues potencialë të librave të Benevolos. Dhe s’ka si të jetë ndryshe, për sa kohë arkitektura nuk përfshin vetëm profesionistët. Vetë Benevolo shkruan: “Dallimi mes ekspertëve dhe publikut funksionin veçanërisht keq në arkitekturë, jo sepse arkitektët nuk janë ekspertë, por sepse askush nuk mund të konsiderohet thjesht publik, duke qenë se të gjithë janë doemos të përfshirë në punën e vazhdueshme për rregullimin e mjedisit qytetës dhe përgjegjës nga ana e tyre për mbarëvajtjen e këtij mjedisi”. Dhe në të njëjtën logjikë: “...Nuk mund tua besojmë interesat tona në arkitekturë një grupi të vogël njerëzit të arsimuar, t’i ngarkojmë me zbulime, që t’i japin trajtë mjedisit ku më pas do të qëndrojmë ne... në të vërtetë, kjo na përket secilit prej nesh, që duhet të mbikëqyrë dhe të kujdeset për rregullimin e duhur të peizazhit tokësor, secili me shpirtin e vet dhe duart e veta, në pjesën që i takon”.

Duke marrë në konsideratë, veç profesionistëve edhe joprofesionistët, Benevolo, tek shkruan “Hyrje në arkitekturë” apo “Origjinat e urbanistikës moderne” (tashmë edhe në shqip), e thjeshton shpjegimin për ta bërë të perceptueshëm nga të gjithë...

* * *

“Hyrje në arkitekturë” dhe “Origjinat e urbanistikës” vijnë në shqip duke mbushur për herë të parë boshllëkun e bibliotekave shqiptare. Në të vërtetë, vetëm 20 vjet pasi boshllëqet aq të ndjeshme në literaturë: histori, filozofi, ekonomi, politikë, art e gjithfarësoj fushash përfshi edhe letërsinë, filluan hap pas hapi të mbusheshin, vëmendja u rikthye nga arkitektura dhe urbanistika. Padyshim, të parët duhet të kenë qenë profesionistët që e kanë ndjerë këtë mungesë, duke u përpjekur të plotësojnë formimin e tyre bibliotekave të botës. Pikërisht ata profesionistë që në epokën e diktaturës rrekeshin më kot të gjenin informacionin e duhur revistave të pakta lindore, me foto të prera me brisk nga ata që i kishin zbuluar të parët e që kishin dashur t’i kishin vetëm për vete idetë më të mira që buronin s’andejmi e për t’i futur nëpër dosjet personale të bibliotekave të tyre të varfra. Në rastin më të mirë profesionistët e formuar asaj kohe siguronin revista a libra “klandestine” që kalonin kufirin nën dorë... Por ky nuk ishte fat i kujtdo, pa pasur parasysh faktin se ishte fare i vogël numri i botimeve që mbërrinin deri këtu. Tashmë është një kohë tjetër, ama ende jo një kohë ideale. Profesionistë e studentë arkitekture, falë botimeve të shkollave të tyre, kanë më shumë material se dje, por ende jo gjithë materialin e nevojshëm. Kurse libraritë “për të gjithë”, ende më të varfra janë. Në këtë kontekst, “Hyrje në arkitekturë” dhe “Origjinat e urbanistikës moderne” të Leonardo Benevolos, mund të konsiderohen ndër gurët e parë të themelit të një ngrehine që do të lartësohet (padyshim, nga këtej e tutje) mbi një truall të zbrazur....

* * *

“ORIGJINAT E URBANISTIKËS MODERNE” është një analizë e historisë së urbanistikës. Autori në këtë libër analizon përvojat e para urbanistike të zbatuara në mjedisin industrial, në kërkim të motiveve që arsyetojnë vonesën në lidhje me konfliktin e efekteve sasiore të shndërrimeve në rrugë e sipër, që u bënë të nevojshme për ndërhyrjet riparuese. Analiza vë në pah zanafillën e dyfishtë (teknike dhe morale) të përvojave të tilla dhe rindërton lëvizjen e reformatorëve të parë dhe të korrigjuesve të të këqijave të qytetit. Vepra është ndarë në katër kapitujt e mëposhtëm: Zhvillimi i qytetit industrial; Epoka e shpresave të mëdha (1815 - 1848); Fillesat e legjislacionit urbanistik modern në Angli dhe Francë; Viti '48 dhe rrjedhojat e tij.

“HYRJE NË ARKITEKTURË”, edhe pse e konceptuar në një rend kronologjik, është shumë më tepër se sa një histori lineare. Autori nuk merret thjesht dhe vetëm me çfarë ka ndodhur, kur dhe si. Më tepër se kaq, Benevolo e vë gjithçka në kontekstin e vet, duke analizuar arsyet e gjithçkaje që ka ndodhur në këtë fushë të veprimtarisë njerëzore, duke u nisur që nga Greqia e lashtë deri te ajo që quhet “lëvizja moderne” dhe duke e lidhur çdo fenomen, ngjarje të shkëputur, stil, rregull apo përjashtim...me pjesën tjetër të jetës njerëzore. “Hyrje në arkitekturë” merr në konsideratë gjithçka; ndërtesat, vlerën soditëse dhe përdoruese të tyre; autorët dhe pozicionin e tyre shoqëror; shndërrimet politike, shoqërore apo ushtarake që kanë sjellë për pasojë shndërrime edhe në arkitekturë e art; mënyrat e organizmit të punës në kohë të ndryshme; lindjen e krishterimit apo ndarjen në drejtime të ndryshme; shtimin e popullsisë apo mënyrën e ndërtimit dhe funksionimit të shtetit... E kështu me radhë, çdo detaj që e lidh, e ndryshon, e çon më tej apo e stopon zhvillimin në arkitekturë... gjithnjë duke bërë ballafaqime dhe krahasime mes epokave që ndajnë për efekte studimi arkitekturën: Arkitekturën greke, helenistike, romake, bizantine, romanike, gotike, rilindjen italiane, klasicizmin,  manierizmin,  barokun, historicizmin dhe lëvizjen moderne...

Si konkluzion, për pasurinë e informacionit, këndvështrimin, analizën e gjithçka tjetër, “Hyrje në arkitekturë” dhe “Origjinat e urbanistikës moderne” janë dy libra themelorë që kanë mbërritur në vitrinat e librarive shqiptare, aq më tepër për lexuesit shqiptarë, boshllëqet e të cilëve fillojnë qysh në bankat ku merret formimi i përgjithshëm...

BENEVOLO

- pasaporta

Benevolo është diplomuar

në 1946, në Romë dhe

ka dhënë mësim në

universitete të ndryshme

në Itali.

Shkrimet e tij të

shpërndara në

botë i dhanë famë

ndërkombëtare, aq

sa konsiderohet me

titull të plotë: një nga

historianët më të mëdhenj

të arkitekturës dhe

urbanistikës.

Veç veprimtarisë

didaktike, Benevolo

ka zhvilluar veprimtari

profesionale me

projektimin e panairit

të Bolonjës (bashkë me

Tommaso Giura Longo

dhe Carlo Melograni),

planin e qendrës

historike të Bolonjës

etj. Ai është autor i

librave: “Të kuptosh

pafundësinë” (1991);

“Historia e qytetit” (4

vëllime, 1993); “Italia

në ndërtim. Një program

për territorin” (1996);

“Arkitektura në Italinë

bashkëkohore” (1998);

“Historia e arkitekturës

së Rilindjes” (2002);

“Zanafi lla e arkitekturës”

(me B.Albreht 2002);

“Historia e arkitekturës

moderne” (2004); “Qyteti

në historinë e Europës”

(2004) “Shën Pjetri dhe

qyteti i Romës” (2004);

“Zanafi lla e urbanistikës

moderne” (2005). Librat

e tij janë literaturë bazë

për studentët e të gjitha

shkollave të arkitekturës

në Itali.

Lorenc Vangjeli 

Një jetë mbi shpinë dhe një libër

Ymer Minxhozi

Ymer Minxhozi është një makinë kohe. Në Durrës, në një klinikë okulistike ku i afroi sytë një makinerie me lazer, kishte një shqetësim. I duheshin sytë për të parë çfarë shkruante dhe i duhej të shkruante çfarë kishte parë në më shumë se gjashtë dekada rrugëtimi si pasqyrë mes ngjarjeve dhe lexuesit. Një copë të saj, plot thepa dhe sqepa kohe, e ka nxjerrë në letër. Sipas teknologjisë së vjetër: disa pemë të prera dhe të shndërruara në letër dhe letër të dashuruar me bojë tipografike në ngjyrën e shpirtit, me ankthet e shpirtit dhe me shpirtin e hedhur në letër.

“Ditar në tre kontinente”, është libri për një botë që ndryshon. Minxhozi na tregon sesi ka qenë bota në të shkuarën dhe siç thotë edhe vetë, ndoshta në mënyrë të gabuar, një botë me raport të pandryshuar mes kalit dhe kalorësit: dje dhe sot, e me siguri dhe nesër, kanë qenë shumë kuaj që kanë hipur në shpinën e kalorësve dikur krenarë!

Ditari i Minxhozit nis me një udhëtim. Një karroceri kamioni, me siguri një ZIS sovjetik. Itinerari i parë, Tiranë-Durrës. Ndalesa e parë, porti. Pastaj një vapor i vogël mallrash me emrin Pjetri i Madh, pastaj Moska në anën tjetër të botës, në atë kohë, qendra e botës komuniste që shihte tek ajo çfarë bënin sovjetikët, modelin e botës së re. Dhe më pas, nuk ka ndalesë. Nuk ka prehje. Ka personazhe të pafundëm që i kanë dhënë botës, herë si kuaj dhe herë si kalorës, portretin e tyre.

Në vitin e largët 1958, njeriu që kishte ngritur flamurin në Raishtagun nazist, “intervistohet” nga gazetari shqiptar. Njeriu dekoratë dhe gazetari i ri shqiptar nuk kishin atëherë asnjë dyshim për raportin mes së mirës dhe së keqes. Vite e vite më pas, nipërit e të dyve, nuk i duan sovjetët e djeshëm. Por me siguri, e dinë mirë se çdo të thoshte një flamur i ngritur në zemrën e nazizmit.

Nga Moska në Tibet. Nga një prej njerëzve më të njohur të asaj kohe, sovjetikut Mihail Aleksejeviç Jegorov, tek një anonim tibetian: Sonan Ceren. Nga vendi që premtonte ndërtimin e botës së të ardhmes, te një krijesë njerëzore që jetonte në të shkuarën, në një vend ku njerëzit nuk kishin mbiemra, një vend ku njerëzit ishin pronë dhe mall që shitej dhe blihej, një vend që jetonte mesjetën, pa rrotë dhe pa dritë elektrike, dy shpikjet e mrekullueshme të njerëzimit që në atdheun e Cerenit të mjerë ishin të ndaluara. Tibetiani nuk mund ta shihte dot fytyrën e shqiptarit që kërkonte ta intervistonte, shqiptari shihte se tibetiani nuk kishte sy. E kishin verbuar për një krim që nuk e kishte bërë. Dhe Minxhozi tregon historinë e tij tragjike, në kufijtë e së pabesueshmes, një tragjedi që çuditërisht, krejt çuditërisht, duke të rënduar pafund, të jep një ndjesi hilacake lehtësimi: e keqja në këtë botë nuk ka fund. Dhe dëshmia e vjetër e Minxhozit nga fundi i botës, e dëshmon tragjikisht një gjë të tillë dhe fatmirësisht, na e bën fatin tonë, përgjithësisht të keq, të na duket më i mirë.

Mes të dyve, sovjetikut dhe tibetianit, është Nikita Hrushovi dhe Mao Ce Duni. Gazetari veteran dëshmon përshtypjet e tij nga ato takime. Me një frazë lojacake, me ironi që fshihet mbas fjalive serioze, me kujdesin për të shpluhurosur të shkuarën dhe me ngutin për të dëshmuar se në të ardhmen, në shumë mënyra dhe forma, edhe Nikita, edhe Maoja, mund të jetësojnë fate të qindra milionë njerëzve. Qofshin heronj. Qofshin njerëz. Edhe kur janë kuaj, edhe kur janë kalorës.

Ka një pafundësi ngjarjesh dhe personazhesh. I gjithë libri, ku nuk mungojnë revolucionarët e kthyer në diktatorë, shpresat e shndërruara në ankth, e mira e shndërruar në të keqe, është një rrugëtim i tillë. Nga Dalai Lama, te llogoret e Hanoit dhe Dien Bien Fu-ja, nga lulet e Indonezisë te Sukarto, Aiditi dhe Mata Hari, nga Ataturku tek Aldo Moro, ky është një rrugëtim i çmendur nëpër individë, është një rrugëtim i çmendur në një hapësirë që shtrihet nga Saharaja në Azi, me një trekëndësh europian në mes. Është një libër që të shëtit në kohë. Që të ul në humnera dhe të ngre në majë të Kullës Eifel. Dikur, siç shkruan dhe Minxhozi, Mopasani i madh, që e urrente pafundësisht simbolin e sotëm të Parisit, qëndronte çdo ditë në majë të kullës për kafen e mëngjesit. “Është i vetmi vend në Paris nga ku nuk shihet kulla”, përgjigjej shkrimtari për kritikët e tij që i kujtonin urrejtjen e dikurshme për krijesën metalike në kryeqytetin e ngjyrës. Një libër i tillë, për udhëtimin dhe udhëtarët, me dëshmitë për njerëzit që ndryshuan botën dhe për një botë të dikurshme, krejt të ndryshme nga e sotmja, është gjithsesi një lloj kulle. Nga ku sheh gjithçka dhe vetëm në fund, kujtohesh se gazetari që jep dëshminë e tij, ka fshehur gjithsesi një fakt: lumturinë dhe fatkeqësinë e të qenit dëshmitar. Por kjo është sëmundje profesionale, me siguri. Një gazetar është një makinë kohe dhe askush nuk e di se çfarë ndjen një pasqyrë që ndodhet mes flakës dhe akullit, mes së mirës dhe së keqes, mes shpresës dhe ankthit: pakkush shqetësohet për detaje të tilla. Kjo është një nga ato të vërteta që merren si të mirëqena, njëlloj si zëvendësimi i natës me ditën, i verës me dimrin, i frymëmarrjes me frymënxjerrjen, njëlloj si zëvendësimi i vendeve mes kuajve dhe kalorësve që mbajnë njëri-tjetrin mbi shpinë. Herë njëri sipër dhe herë tjetri poshtë. Ymer Minxhozi e lëshoi barrën e tij. Çdo lexues i librit të tij do të ishte i lumtur të afronte shpinën dhe shpirtin për një pjesë të asaj barre që ai e mbajti për gjashtë dekada në shpinë dhe e shndërroi në letër me bojë tipografike dhe shpirt në një libër që shtegton në kohë dhe hapësirë, në 60 vjet udhëtim dhe tri kontinente. Duke shuar pak nga pak qartësinë e vështrimit të tij për t’i dhënë pak dritë nga e shkuara vështrimit të lexuesit, që ai të kuptojë më mirë të ardhmen në një botë me kuaj dhe kalorës, me të mirë të shndërruar në të keqe, me ankthe të shndërruara në shpresë dhe me shpresën që një klinikë okulistike i jep dritë të njëjtëve sy sepse kanë parë shumë. Dhe që janë të detyruar të rrëfejnë sipas zakonit të vjetër: Dikur, diku... ndodhi...!